Халқымыз ислам дінін өзінің төл мәдениетімен, салт-дәстүр, әдет-ғұрпымен үндестіре ұстанып келеді. Ислам құндылықтары қазақ дүниетанымымен ұштасып, өзіндік келбетке ие болғаны мәлім. Қазіргі уақытта ұлтымыздың рухани құндылықтарын сақтау мәселесі өзектіленіп, халқымызға тән дәстүрлі исламды дәріптеуге назар аударыла бастады. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев «Халқымыздың дүниетанымына сай дәстүрлі исламның ғылыми-теориялық негізін дамыту қажет. Өскелең ұрпақтың рухани тәрбиесін назардан тыс қалдыруға болмайды» деп, дін саласындағы жұмысты жандандыруды тапсырған болатын. Осы мақсатпен Қазақстан мұсылмандарының діни басқармасына қарасты Ислам ғылыми-зерттеу институты құрылды. Жаңа ғылыми орталықтың қызметі жөнінде институт директоры, филология ғылымының кандидаты, шығыстанушы ғалым Төрәлі Қыдырмен сұхбатымызды оқырман назарына ұсынамыз.
– Төрәлі Еділбайұлы, Діни басқарма жанынан ғылыми-зерттеу институты құрылғанынан көзіқарақты ел-жұрт хабардар. Өзіңіз басшылық ететін осы мекеменің міндет-мақсаты қандай, маңызы неде?
– Қазақстан мұсылмандарының діни басқармасына қарасты Ислам ғылыми-зерттеу институты 2024 жылдың қыркүйек айында құрылды. Бірден іске кірісіп, құрылымын жасақтадық, штат бірлігін бекітіп, кадр мәселесімен айналыстық. Биылғы қаңтардан негізгі ғылыми жұмыстарды бастап кеттік. Институт іргелі және қолданбалы зерттеу жұмыстарымен айналысады. Сондай-ақ талдау-сараптама бағыты бар, діни тақырыптар бойынша сараптама әзірленеді. Институтты ҚМДБ қаржыландырады. Ғылыми мекеме ретінде Ғылым комитетінің талабы бойынша аккредитациядан өткеннен кейін біз де гранттық қаржыландыру бағдарламаларына қатыса аламыз.
Президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаев дәстүрлі исламды ғылыми негіздеу жөнінде тапсырма бергені белгілі. ҚМДБ жанынан құрылған Ислам ғылыми-зерттеу институтының басты мақсаты – ата-бабамыз ғасырлар бойы ұстанып келе жатқан ислам дінін ғылыми негіздеу. Қазіргі қоғамда орын алған үрдістерге қарап, дінді ғылыми негіздемейінше ол жалаң догмаға айналатынына көзіміз жетті. Әлеуметтік желіде таралатын жалаң уағыздар халықтың көкейіне қонбай, теріс пікірлер айтылып жатқаны содан. Сондықтан Ислам ғылыми-зерттеу институты деп атауы айтып тұрғандай, ғылыми зерттеулермен айналысамыз, көне діни жәдігерлерді, дәстүрлі танымды зерделейміз. Институт негізінен іргелі және қолданбалы зерттеулер жүргізеді, сондай-ақ талдау-сараптама жұмыстарын атқарады. Негізгі екі бағыт: исламтану және қазақ руханиаты. Мұндағы мақсат – дін мен дәстүрді, яғни діни құндылықтар мен ұлттық құндылықтарды ұштастыра отырып зерттеу. Біріншіден, исламтану дегеніміз өте үлкен сала, оның ішіне Құран, хадис, ақида, тәсаууф, фиқһ және басқа салалар кіреді. Екіншіден, ұлттық құндылықтар дегенімізде жазба әдебиет, фольклор, ауыз әдебиеті, этнография, тарих, тіл секілді салалар еске түседі. Осы екеуін ұштастырғанда ғана шын мәнісіндегі біздің бабаларымыз салған жол, аталарымыз ұстанған, негізін қалаған дәстүрлі ислам келіп шығады. Қазақ түсінігіндегі мұсылмандық – дін мен дәстүрдің сабақтастығы деп білеміз. Әлдебір әдет көп рет қайталанса, оның дәстүрге ұласатыны белгілі. Үш буын ұстанған әдет-ғұрып дәстүр деп саналады. Ал біздің халқымыз үш буын емес, мың жыл бойы исламды ұстанып келеді және өз жолы қалыптасқан. Институт осы жолды ғылыми түрде негіздеп беру мақсатында құрылды.
– Сіз институттың исламтану және қазақ руханиаты деген негізгі екі бағыт бойынша қызмет атқаратынын айттыңыз. Классикалық исламтанудың өз тұлғалары, ойшылдары бар, мәселен Әбу Ханифа, Имам Бұхари сияқты. Ал қазіргі заманғы исламтану қалай дамып жатыр?
– Исламтану – үлкен сала, шексіз ілім. Былай қарағанда ислам деген молдалар мен олардың уағызы сияқты көрінуі мүмкін, ал шын мәнісінде ол іштей сала-сала болып бөлінеді. Мен жақында Иранға барып келдім, ол жерде әлемдік исламтану ғылыми орталықтарының директорлары бас қосқан жиын болды. Сол жиында қазіргі исламтану мәселелері қарастырылды. Расында исламтанудың бастауында хадис ілімі тұр, оның негізін қалаған имам Бұхари, Тирмизи, Насаилар. Одан бөлек Құран ілімі бар, оның өзі Құран және оның тәпсірінен бастап бірнеше салаға жіктеледі. Сосын Ақида деген бар, ол – мұсылманның дүниетанымына қатысты маңызды дүние. Одан соң сопылық – тәсаууф ілімі бар. Бұның бәрі бізге классикалық үлгіде жеткен.
Жалпы исламда біздің сара жолымыз бар. ҚМДБ жарғысында жазылғандай, қазақ елі Әбу Ханифа мәзһабын, имам Матуриди ақидасын ұстанады. Алайда соңғы отыз жылда идеология кемшін қалып, шекарамыз неше түрлі діни ағымдарға айқара ашылды, жан-жақтан неше түрлі жамағат келді. Олар біздің тарихи мазһабқа, дәстүр-салтымызға қайшы келетін дүниелерді айта бастады. Қоғам олардың сөзіне тосырқай қарады. Содан жат ағымдағылардың үгіт-насихатына шектеу қою қажеттілігі туындады.
Ал енді біздің мақсатымыз – Имам Ағзам Әбу Ханифа негіздеген исламды насихаттау. Имам Ағзам шариғаттағы амалдарды, құлшылық қалай жасалатынын көрсетіп берді, ал Имам Матуриди ілімі біздің діни дүниетанымымыздың қалыптасуына әсер етті, атап айтқанда кез келген нәрсені ақылмен шешу, хикметтердің сырына үңілу және басқасы. Біз исламға осы негізден келеміз. Имам Ағзам Әбу Ханифа мектебі ғұламаларының, діни қайраткерлерінің еңбектерін шығару, насихаттау, имам Матуриди мектебінің ілімін насихаттау – бүгінгі таңдағы маңызды міндеттер. Оның ішінде өз тұлғаларымыздың мұрасына баса мән беріледі. Осы екі бағытты ұстанғанда ғана жат ағымдарға тосқауыл қоя аламыз. Бұл бағыттар бізде ғасырлар бойы қалыптасқан, бойымызға сіңген. Күнделікті тұрмыстық іс-әрекеттерден бастап ірі құлшылықтарға дейін осы Имам Ағзам Әбу Ханифа мен Имам Матуриди мектебінің аясында негізі қаланған. Қазақ даласындағы ислам әртүрлі жамағаттан емес, бір ғана мектептен тұрғаны дұрыс. Бүкіл Қазақстанда, қала берді Орталық Азия елдері мен түркі халықтарының мұсылман жамағаты бір рухани мектептің аясында болса, тілі бір, ділі бір, мәдениеті жақын халықтардың рухани кеңістігі ортақ болса, оларға ешқандай қауіп төнбейді. Осы бағытта біз Қарахандықтар, Алтын Орда, Қазақ хандығы тұсында өмір сүрген діни ғалымдардың еңбектерінен бастап насихаттауға ден қоямыз. Бұл саланы қазір жас дінтанушыларымыз да зерттеп жатыр.
Тарихи біртұтас рухани кеңістікті қалпына келтіру керек
– Тарихи деректерден білетініміздей, кеңес өкіметіне дейін де, сол заманда да теріс ағым деген мүлде жоқ еді. Молдалар Көкілташ, Бұхарадағы медреседе оқып, ауыл-аймақта діни қызмет атқарды. Қазіргі заманда жат ағымдардың жайылу себебі неде және олардың таралмауы үшін не істеу керек?
– Қазақстан мен Орталық Азия елдері кезінде біртұтас рухани кеңістік аясында болды. Бұл туыстас халықтардың ғасырлар бойы қалыптасқан мәдени, тарихи, рухани ортасы еді. Мысалы, Самарқан мен Бұхарадағы атақты медреселерде оқып келген адам осы елдердің кез келгенінде имам бола беретін, ешқандай теріс пікір айтылмайтын. Дін бір, көзқарас бір. Рухани кеңістік дегеніміз осы. Сондықтан да қазір жат ағымдармен Қазақстан, Орталық Азия болып бірге күресуіміз керек. Өйткені көрші елде айтылған уағызды бізде тыңдайды, бізде айтылған сөз оларға жетеді. Сондықтан біртұтас рухани кеңістік сақталса – діни бірізділік сақталады. Қазір Өзбекстан, Түркия, Қырғызстан, Қазақстан мүфтилері осы мәселені бірге талқылай бастады. Ғасырлар бойы қалыптасқан рухани кеңістікті жаңғыртып, қалпына келтірейік, жат идеялардан іргені аулақ салайық деген пікірлер айтылып жүр. Бұл үшін ең алдымен осы аймақтан шыққан ғалымдардың еңбектерін зерделеу керек болады. Ол кезде Хорасан, Мәурәннәһір, Дешті-Қыпшақ деп жағрафиялық тұрғыдан бөлінгенімен де, исламтану, яғни діни ағартушылық саласында қызмет атқарған тұлғалардың діни еңбектері бәрімізге ортақ болды. Біз осындай ғалым-ғұламалардың еңбегін жарыққа шығару, зерттеу, насихаттау арқылы бүгінгі діни тұтастықты қалпына келтіру жағына жіті назар аударсақ деп отырмыз.
– Бұхара, Самарқанд медреселерінде оқыған, ұстаздық еткен тұлғалардың мұрасы қаншалықты сақталған? Олар институт ғалымдарының зерттеу аймағына кіре ме?
– Әрине. Кешегі заманда діни кадрлар негізінен медреселерде даярланды. Қазақ даласының өз діни оқу орындары болды, мысалы Алтын Орда тұсында медреселер дүрілдеп тұрды. Жалпы халқымыздың Әбу Ханифа мен Имам Матуриди жолын ұстануында Алтын Орда мемлекетінің рөлі үлкен. Ол дін мен дәстүр үйлескен, тығыз сабақтасқан заман еді.
ХХ ғасырдың басында да қазақ даласында медреселер болған. Абай оқыған Ахмет Риза, сондай-ақ, Хусайния, Мамания медреселерін білеміз. Түркістан төңірегіндегі Қарнақ медресесінде Кенесары, Шәді төре, Тұрмағамбет, Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлы оқыған. Түркістанның жанындағы тайқазан құйылған жерде Қарнақ медресесі болған. Қарнақты бітірген соң Шәді төре, Мәшһүр-Жүсіптер Бұхараға барып оқып, діни білімнің келесі сатысына өткен. Қарнақта төрт бірдей медресе болған. Бұхарадағы Мир-араб медресесінің мың жылдық тарихы бар, біздің Рәтбек қажы сонда оқыған. Дәстүрлі, тарихи медресе. Самарқанда Көкілташ медресесі тұр. Ол кезде діни білім алу 9 жылға дейін созылған. Тоғыз жылдық бағдарламаны толық игерген адам ахун аталады. Оны тездетіп 7 жылда бітіретіндер де болған. Қазақ даласында Қалжан ахунның шығатыны сол кез. Осы секілді медреселер әр аймақта болды. Рухани кеңістік бір болған соң діни мамандар бірдей білімді игерген. Қазір біз шетелден діни оқу оқып келген адамға күдікпен қарайтын болдық қой. Бұрын ондай жоқ еді, Хорасаннан бастап Еділ Бұлғарға дейін, Кавказдан бастап Шығыс Түркістанға дейін – біртұтас рухани кеңістік. Діни білім алып келген жандар тарапынан қазақтың дәстүріне, әдет-ғұрпына қайшы ешнәрсе айтылмаған. Біз сол медресе түлектерінің зерттеулері, дін саласына еңбек сіңіргендері болса, олардың да мұрасын насихаттаймыз. Ал енді кейінгі кезде дәстүрлі мектептер бұзыла бастады, жастар шетелге білім іздеп кетті, біреу Мысырға, біреу Ливияға, біреу Сирияға дегендей. Сөйтіп ол жақтың діни білімімен бірге көзқарасын, әдет-ғұрпын үйреніп келеді де ұлттық салт-дәстүрге тиісе бастайды. Қоғамда түсінбеушіліктер осыдан пайда болады.
– Сіз айтып өткен біртұтас рухани кеңістікке большевиктер күйрете соққы беріп, ахундар, ишандар институты жойылып кетті, «Құдайсыздар қоғамы» құрылып, «Қожа мен молданы қойдай қу қамшымен» деген ұранмен дінге шабуыл жүрді. Бұл үрдістің салқыны 70 жылға созылды. Тәуелсіздік алған соң, 1990-2000 жылдары шетелде оқу басталды. Соның салдарынан қазір ислам дінін көбісі қысқа балақ, хиджаб кию-кимеу, тозақпен қорқыту сияқты деңгейде талқылап жатады. Мұның бәрі ғылымнан алшақтаудан туды ғой. Шындап келгенде Ислам деген түпсіз терең философия емес пе? Ендеше исламды ғылыми негізде тану деген не, ислам мен ғылымның арақатынасы туралы айтып берсеңіз.
– Сұрағыңыз орынды. Ислам деген ғылым, ислам деген терең ой-толғамдар дейміз, оның шет-шегі жоқ. 1990 жылдары біз алғаш ауылдағы медреседе оқыдық, сол кезде Рамазан айындағы ауызашарға қырық-елудей ақсақал жиналатын. Осы аталарымыз кешегі дәстүрлі ислами құндылықтарды бізге жеткізді, олар ғасыр басында сол медреселерде оқыған алдыңғы буынның көзін көрген адамдар еді. Осы сабақтастық 2000 жылдарға дейін жалғасты. Бірте-бірте аталарымыздың қатары сиреді, дінді насихаттауға жаңа буын келді. Содан былай қарай ата-бабамыз ұстанған жол – дәстүрлі ислами түсініктерге селкеу түсе бастады. Шетелде діни білім алған жаңа молдалар ұлттық құндылықтарымызға қарсы сөйлейтінді шығарды. 2010 жылдарға дейін осы үрдіс белгілі бір деңгейде кеңінен жүрді, «әй дейтін әже, қой дейтін қожа» болмады. Осыны пайдаланып бұл жамағаттар белсене әрекет етіп, өздеріне ниеттес жинап алды, тамырын тереңге жіберіп үлгерді. Қазіргі теріс үрдістер, кейбіреулердің ата-бабамыздан келе жатқан әдет-ғұрпымызды мансұқ етіп, ұлттық ұғымға кереғар әңгіме айтуы – соның «жемісі».
Қазақ түсінігіндегі ислам мен бұлардың түсінігіндегі исламның ұштаспайтын, қабыспайтын тұсы көп, ол қоғамда исламофобиялық пікірлер туғызды, жік-жікке бөліну орын алды. Соның салдарынан бір-бірінің сенімін терістейтін, біріне-бірі қарсы жамағаттар пайда болды. Менің «жат ағым өкілдері үш адамды намазға жыққанмен, он адамды діннен бездіріп жіберді» дейтінім бар. Иә, бұлар үгіт-насихатының арқасында біраз адамға намаз оқытып, сақал қойғызғаны, хиджаб кигізгені рас, есесіне мыңдаған адам дінге тосырқай қарап, теріс айнала бастады. Қоғамда оларға деген жеккөрушілік сезім пайда болды.
Бұндай діни топтардың шынайы бет-бейнесін, ақ-қарасы мен ара-жігін ажыратып беру үшін ғылымның көмегіне жүгінуіміз керек. Ғылымда эмоция жоқ, бұра тарту деген болмайды, ғылым ақты ақ, қараны қара дейді. Әрине, бұл үшін біз жаңа технология ойлап шығармаймыз, тек қана тарихымызға үңіліп, талдап-таразылап береміз. Жіптің ұшын сонау Қарахандықтар, Алтын Орда, Қазақ хандығы кезеңінен бастап тарқата отырып, одан кейінгі патшалық Ресей заманы, сосын кеңес кезеңіне жетіп жығылған дәстүрлі ислами жолдың сабақтастығын негізге аламыз. Ол үшін көне мұраларды, тарихи дереккөздерді қайтадан аршу керек, бәрін қайтадан қарау керек.
Жүздеген жыл бойы қазақ даласындағы ауыл-аймақта қызмет еткен діни мамандар білім алған медреселердің өзіне тән оқу бағдарламасы болған, олар дінді догма түрінде емес, рухани ілім түрінде түсіндірген. Бұл бағдарлама Абайдың, Шәкәрімнің, Мәшһүр-Жүсіптің түсінігіндегі дінді оқытқан. Ал енді қазір шетелден оқып келгендер Абай мен Шәкәрімді ысырып қойып, «жаңаша» дүниелер айтқысы келеді. Бұл қоғамды жікке бөлетін қауіпті үдеріс. Сондықтан да біз дәстүрлі түсініктегі ислами құндылықтарды зерттеп, қалпына келтіруге күш саламыз. Айтып өткеніміздей, дін деген терең философия, оның шет-шегі жоқ. Бізге керегі – бабаларымыздың жолы мынау деп анықтап беру.
Баптар, аталар,
ишандар – рухани ұстаздар
– Осы бабалар жолы қандай кезеңдерден тұрады? Ислам дінін сол замандарда діни білімді адамдар қалай насихаттады? Қазақ жеріндегі исламның таралу тарихына тоқталып өтсеңіз.
Бабалар жолын айтқанда ең алдымен баптар кезеңінен бастаймыз. Әбдіжәлил бап, Ысқақ бап, Әбді Рахым бап дей келіп, баптардың соңы Арыстанбапқа тоқтайды. Халқымыздың «Отырарда отыз бап, Сайрамда сансыз бап, Түркістанда түмен бап, баптардың бабы – Арыстанбап» дейтіні сол. Бұл – баптар кезеңі. 751 жылы әйгілі Талас шайқасы болды, міне осы Қарахандықтар дәуірінен Қазақ хандығының екінші жартысына дейін Аталар кезеңі келеді. Ясауи бабаға аманат етілген құрманы – рухани ілімді берген соң аталар кезеңі басталады. Қожа Ахмет Ясауи ата, Зәңгі ата, Шопан ата, Укаша ата, Ысқақ ата, Ыбырайым ата, Сексек ата – Бекет атамен шектеліп, бұл жол пірлер, ишандар кезеңіне жалғасады. Ол кезде рухани ұстаздың бәрін пір деп атаған. «Я, пірім, ойпырмай» дейміз ғой, сол пір деген сөзден шыққан. Пірдің арабша мағынасы – шейх. «Шайхым Ахмет Ясауи» деп Сүлеймен Бақырғанидың жырлайтыны содан. Оның түркі тіліндегі бір баламасы – Ата, яғни шейх – арабтың сөзі, пір – парсыныкі, Ата – түркіше.
Шейхтар, пірлер, аталар – ислам дінін терең меңгерген, белгілі бір сатыға жеткен адамдар. Мысалы, сіз оңтүстіктегі киелі жерлерге сапар шексеңіз Шақпақ атадан бастап аралайсыз, ары қарай Жылаған ата, Құсшы ата, Укаша ата, Ибраһим ата, Ысқақ ата, Зәңгі ата, Ер Дәуіт ата – бәрі Ата. Батыста Бекет ата, Шопан ата, Шаһмардан ата жатыр.
– Бұл Аталар қоғамда қандай қызмет атқарды? Діни ұстаздардың бұлай аталу себебі неде?
– Олар сақал өсіріп, немере-шөбере сүйгендіктен Ата аталған жоқ, әрине. Біз қазір діни дәріс беретін адамдарды ұстаз дейміз, ол кезде рухани ілім игергендерді Ата деп атаған. Бұл қазақ дәстүріне жақын, жүрекке жылы сөз. Ата деген діни дәрежені Қожа Ахмет Ясауи енгізген, оның шежіресі тарқатылған «Насабнамада» Ата сөзі қолданылған. Біз бұның Ясауи бабамыздан басталатынын нарративті деректер арқылы тауып, анықтадық. Ясауидің 4 шәкірті болған. Соның бірі – Хакім ата (Сүлеймен Бақырғани), оның шәкірті Зәңгі ата (сиырдың пірі), одан кейін Ұзын Хасан ата, Саид ата. Зәңгі ата өмірде болған. Зәңгі атаның шәкірті – Саид ата Алтын Орданы билеген Өзбек ханды ислам дініне кіргізген. Ата – «әулие» деген сөз, қазақ атаны әулиенің баламасы ретінде қолданған.
ХVІІ ғасырда парсы тілінде жазылған «Санглак» деген сөздік бар, сонда Ата дейтін сөздің 3 түрлі мағынасы бар делінген: 1) атау етістігінің бұйрық райы; 2) әке мағынасында; 3) рухани ұстаз. Ал енді Ясауидің шәкірттерінің бәрі рухани ұстаз болғандықтан Ата аталатыны содан. «Атаның» парсы тіліндегі баламасы да солай, парсылар жасы келіп қалған адамды пир дейді, «пир-е мәрд» (ата), «пир-е зән» (әже) деген сөз бар. Ал діни термин ретіндегі мағынасы – рухани ұстаз. Арабта да солай, «шейх» деген сөз жасы келіп қалған адамға қарата қолданылады және рухани ұстазды да шейх деп атайды.
Былайша айтқанда, Алла – арабтың, Хұда – парсының, Тәңірі – түркінің сөзі болса, Шейх, Пір, Ата – осы үш атау да қазақ даласында қолданыста болған. Кең-байтақ даламызда «түгенше ата» деген бейіт тұрса, ол бабалар жолын ұстанған ұстаз болды деген сөз, яғни Ясауидің рухани ілімін насихаттаған адам.
ХVІІ – ХVІІІ ғасырларда ишандар кезеңі көрініс берді: Аппақ ишан, Марал ишан, Айқожа ишан, Жезқазғандағы Ахмет ишан, т.б. ХІХ – ХХ ғасырларда жаңа кезең – қожа-молдалар діни сахнаға шықты. Ал қазір имамдар кезеңінде тұрмыз, мешіттегі діни білімді адамдар имам аталады. Біз исламның насихатталуын осылай бес кезеңге бөліп қарастырамыз. Әрине, атауы әртүрлі болғанмен, бәрінің негізі бір, рухани кеңістігі ортақ. Бұл кезеңдердің ерекшелігі неде десек, Баптар мен Аталар, Ишандар кезеңінде дін руханияттың өзегі болды, ешкім бұра тартпады. Өкінішке қарай, дін догмаға айналған кезде ол жерден руханият жоғалады. Руханият салтанат құруы үшін, діни ұстаным өміршең болуы үшін діни құндылық пен ұлттық құндылық ұштасуы керек. Мысалы, бір ғана Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлының халыққа сүйкімді, танымал болуының сыры неде, ол кісіні соңғы әулие дейміз. Мәшһүр-Жүсіп қазақ даласындағы діни оқу орны – Қарнақта оқыды, сосын Бұхарада білім алды. Ол тек дінді үйренген жоқ, қазақтың бай фольклорлық мұрасын игерді. Сондықтан Мәшһүр-Жүсіптің мұрасы дінмен қатар қазақтың этнографиясы, ауыз әдебиеті, жазба әдебиеті, тіл – барлығын қамтиды. Осының бәрін ұштастырғаннан кейін ол әулие болды. Бүгін бізде неге әулие жоқ? Себебі біз таза дінді қарастырып, ұлттық құндылықтарымыз тасада қалып қойды, әулиелік деңгейге жете алмай жатқанымыз содан шығар деген ой келеді.
751 жылғы Талас шайқасынан кейін бүгінгі күнге дейін қаншама баптар, аталар, ишандар, қалпе, хазірет, әздер, әулие, қожа-молдалар өтті, солардың барлығының силсиласын (рухани тізбек) тауып, олардың рухани мұрасын жарыққа шығарсақ дейміз. Сондықтан бабалар жолын зерделеу мақсатында «Рухани мұра» дейтін үлкен жобаны қолға алдық, жобаның алғашқы екі кітабы жуырда баспадан шықты.
– Кез келген ғылыми зерттеу жазба дерекке сүйенеді. Жаңа өзіңіз айтып отырған ілім иелерінің мұрасы қаншалықты сақталған және олар жүйеге келтірілген бе, оның арасында түпнұсқа бар ма? «Рухани мұра» жобасының ерекшелігі неде?
– 1917 жылғы қазан төңкерісіне дейін діни кітаптар литография түрінде шыққан және олар татардың Қазан қаласындағы императорлық университеттің баспаханасында басылған, сондай-ақ Орынбор мен Ташкентте де біраз кітап жарық көрген. ХІХ ғасырдың бірінші жартысына дейін тасбаспа кітаптар басылды. Ал ХVІІІ ғасырдан арғы дүниелер қолжазба күйінде жетті. Біздің діни тұлғаларымыздың еңбектері осы қолжазба, тасбаспа, литографияларда жатыр.
Қазақ кітабының тарихын қарастырған Шериаздан Елеукенов пен Жұмағыз Шалғынбаеваның «Қазақ кітабының тарихына» қатысты зерттеулерінде сол уақытта шыққан кітаптардың 70-80 пайызын діни еңбектер құрайтыны жазылған. Оның ішінде «Салсал», «Зарқұм», «Кербала фәжиясы», «Бозторғай», «Хазірет Расулдың Миғражға қонақ болғаны» сияқты діни дастандарымыздан бөлек авторлық діни еңбектер: Шәкәрімнің «Мұсылманшылық кітабы», Ыбырай Алтынсариннің «Шариат ул-Исламы», Ғұмар Қараштың «Бәдел қажылығы» секілді дүниелер, Кәрібоз Қаңтаровтың «Мәрһәбән, йә, Рамазан» шығармасы, Мәулекей Жұмашевтың «Мәрһәбән, йә, шаһры Рамазан» дейтін шығармалары бар. Біз осы бағыттағы жұмысты Рамазан айына қатысты жарапазан айту дәстүрінің жазба әдебиеттегі нұсқаларын шығарудан бастадық. Әуелі, ХХ ғасырдағы литографиялардан бастап, кейін тасбаспалар, сосын Қазақ хандығы, Алтын Орда, Қарахандықтар тұсындағы қолжазбаларды шығару жоспарда бар. Қанша кітап болатынын білмейміз, тіпті ол мұра жүз томнан асып жығылуы да мүмкін.
«Рухани мұра» жобасы діни-дидактикалық, діни-танымдық, діни-канондық, діни-сопылық – осы төрт бағыт бойынша дайындалады. Ол мәтіндер академиялық үлгіде жарияланады. Мысалы, кітаптың бірінші бөлімі тәржіма, яғни қазақ тіліндегі аудармасынан тұрады, сосын жалпы түркі әлемін қамтысын деген мақсатпен латын тіліндегі транскрипциясын береміз. Медресе шәкірттеріне арнап арабша терілген «Асыл мәтін», сосын түпмәтін, яғни қолжазбаның фотокөшірмесі қоса беріледі. Кітаптың соңында ғылыми түсіндірме ұсынылады. Академиялық басылымның басты ерекшелігі – түсіндірменің болуы. Мәселен, мына 20-30 бет литографияның өзі 150 бет кітап болды, кейбір кітаптар мың бетке дейін жетеді. Бұл жоба VІІІ-ІХ ғасырлардан ХХ ғасырдың басына дейінгі мұраны қамтиды.
Кейде ауыл-аймақта үлкен кісілер «Құран» деп сақтап отырады, оқысаң діни кітап немесе қисса-дастан болып шығады. Діни-дидактика дегеніміз дінді көркем сөзбен насихаттаған шығармалар. Діни-танымдық әдебиет қара сөзбен жазылады, мысалы Шәкәрімнің «Мұсылманшылық тұтқасы», Ыбырай Алтынсариннің «Шариат ул-Исламы», Абайдың «Китәб тасдиқы» сияқты. Олар Шариғат негіздерін танымдық тұрғыдан жеткізеді. Ал Ясауидің «Диуани хикметі», Сүлеймен Бақырғанидың «Ақырзаман» кітабы, даналық сөздер діни-сопылық мәтінге жатады.
Төртінші – діни канондық мәтіндер. Біздің бабаларымыз өз тарапынан хадис, құран ілімдерін зерттеген ғой. Мысалы Алтын Орда тағында отыз жылдай отырған Өзбек ханның 1318 жылғы «Құранын» алайық. Қазақ даласы Алтынорда тұсында екі дүркін исламданды: бірінші Берке ханның, кейін Өзбек ханның тұсында. Өзбек ханның «Құраны» алтын әріптермен жазылған, былтыр Жошы ұлысының 800 жылдығына орай көшірмесін алдырттық.
– Өзбек хан «Құранының» түпнұсқасы қайда сақтаулы?
– Түпнұсқа Түркиядағы Кутахия дейтін қалада сақталған. Біз мүфтияттың атынан Түркия муфтиіне хат жазу арқылы көшірмесіне қол жеткіздік. Бұл қолмен жазылған мұра. Хұснихатшы – Бәдр әл-Хамадани. Тағы бір айтқым келетіні, бүгінде жасанды интеллект шыққалы бері біраз мамандық жойылудың алдында тұр ғой. Ал баспаханалар шыққанда қандай мамандықты өлтіргенін білесіз бе?
– Қолмен көшірушілерді ме?
– Иә, хаттат, кәтіптер, хұснихатшылар. Олардың жұмысын баспахана тартып алды. Мысалы Абайдың қолжазбалары бізге Мүрсейіт арқылы жетті. Ол жазған 1905, 1907, 1910 жылғы нұсқалар бар. Мүрсейіт қалай жан бақты? Ауыл-аймақта баспахана жоқ, кез келген адам Мүрсейітке барады да «маған Абайдың өлеңін көшіріп бер» дейді. Мүрсейіт қызметінің ақысын алады. Осылай тасбаспалар шыққанға дейін хұснихатшылардың, каллиграфтардың дәурені жүрген. «Олжайту хан Құраны» деген бар, Бәдр әл-Хамадани бірінші болып Құранды соған көшіріп берген. Ол тек хандарға арнап алтын әріптермен көшірген, қызметі қымбат тұратын хұснихатшы болған. Сол кісі Өзбек хан үшін де арнайы Құранды көшіріп жазған. «Өзбек хан Құраны» дегеніміз сол. Қолжазбаның соңғы беттерінде кімнің көшіргені, айы-жылы, барлық мәлімет жазылған. Біз сол құнды мұраны көпшілікке қауымға таныстырдық. Бұл да бір рухани оқиға. Тарихи-мәдени құнды артефакт – хандарымызға тиесілі рухани жәдігерлердің көбі сыртта жатыр, олардың бәрін елге әкелсек игі іс болады. Қасым ханның әйелі Айша ханымға тиесілі қолжазбаны да зерттеудеміз. Бұл институт қызметінің екінші бағыты.
Діни канондық жазбаларды осылай жүйелеп жатырмыз. Негізі діни-канондық, діни-сопылық, діни-танымдық, діни-дидактикалық мұра дегеннің өзі іштей бірнеше салаға бөлінеді. Ақида жағы, шариғи мәселелер дегендей, олардың бәріне ғылыми тұрғыдан жіктелуі (классификация) жасалады.
Медреселерде шағатай, түркі тілдері оқытылуы керек
– Осындай ауқымды істі мамандар атқарады ғой, институтты кадрмен қамту жағы қалай?
– Жоғары білімді діни мамандарды Қазақстанда жалғыз жоғары исламдық оқу орны – «Нұр-Мүбарак» Египет ислам мәдениеті университеті даярлайды. Әрине, қазір дінді әр деңгейде білетін мамандар бар, бірақ тақырыпқа ғылыми тұрғыдан келетіндер жағы аз. Институттың штаттық құрамын жасақтау барысында маман тапшылығын байқадық. Жақсы ғалымдар бар болғанмен олардың атқарып жүрген өз жобасы бар. Сондықтан өзіміз тәрбиелейік, бағыт-бағдар берейік деген ниетпен жас исламтанушыларды тартып жатырмыз. Исламтану бағытынан бөлек, бізге тілші, тарихшы, әдебиетші, фольклоршы, философ мамандар қажет. Әсіресе қолжазбаны оқи алатын кодиколог мамандарға зәруміз. Бірінші талап – араб, парсы, шағатай тілін білу. Себебі мың жыл бойы біздің бабаларымыз шағатай тілінде жазған. Міне соларды оқитын мамандарды қалыптастырамыз. Арабша, парсыша білетіндердің ықыласы болса шағатайшаға бейімдеуге болады, оған мүмкіндігіміз бар.
– Шағатай және бұрынғы түркі тілі, көне жазулар діни білім беретін оқу орындарында оқытыла ма?
– Осы уақытқа дейін оқытылмай келді. Қазір бұл мәселе арагідік көтеріліп жатыр. ХХ ғасырдың басына дейінгі дәстүрлі медреселерде осы үш тіл қатар оқытылған, оны оқу бағдарламасынан зерттеу барысында аңғардық. Онда әуелі «Устод-е әууәл», яғни «Бірінші ұстаз» деген кітапты оқытқан, шәкірттер түркі әдеби тілін сол жерде үйренген. Абайдың:
Әлифдек ай йүзіңе ғибрат еттім,
Бә – бәләи дәртіңа нисбәт еттім.
Тә – тілімнән шығарып күллі әбиат,
Сә – сәнаи мәдхіңә хүрмәт еттім, – деп шағатайша жазатын кезеңі осы тұс. Екінші болып «Бедон» (парсыша біл деген сөз) деген парсыша сабақ оқытылған. Үшінші кезекте «Муаллим сәни», яғни «Екінші мүғалім» арқылы араб тіліне кірген. Міне дәстүрлі медреселерде араб тілінде діннің теориялық негіздерін үйретсе, парсы тілінде ирфан, тәсаууф, яғни сопылық негіздері оқытылған. Түркі тілі арқылы ұлттық құндылықтарды меңгерген. Медресені тәмамдаған талаба осындай жан-жақты білімдерді меңгергендіктен, белгілі бір деңгейде рухани ұстаз болып есептелген. Өкінішке қарай, ХХ ғасырдың басында мұсылмандық дәстүрге негізделген қадым мектептерін жәдитшелей бастады, жәдитші-реформаторлар шықты. Олар ең алдымен оқу жүйесіне реформа жасаймыз деп, қадым мектептерін біртіндеп өзгертті. Сол кезде біраз пәндер оқу бағдарламасынан түсіп қалды, оның ішінде түркі, шағатай тілі, кейін парсы тілі пәндері алынып тасталды. «Дін деген таза арабтың тілінде оқытылады» деген желеумен тек арабшаға бет бұрды. Сол сияқты мына тәуелсіздік алғалы бергі 30 жылда ашылған медреселерде де негізінен араб тілі ғана оқытылып келді. Қазақстанда діни оқу орындарында міндетті түрде түркі, шағатай тілдері оқытылуы керек, ата-баба мұрасының тоқсан пайызы сол тілде деп, бұл мәселені 7-8 жылдан бері көтеріп келеміз.
Бұл мәселе қазір оң шешімін таба бастады, хазіретіміз мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы осыдан екі жыл бұрын орталық мешіттерде шағатай тілін оқытатын курстардың ашылу қажеттілігін алға тартты. Қазір жер-жерде ашылып та жатыр.
Ол үшін әуелі сол тілді оқытатын оқулық мәселесін шешу керек. Мысалы біз өткенде жарыққа шығарған Мәулекейдің кітабында біраз шағатайша мәтін бар, бұл сол тілдің соңғы кезеңіне тән. Шағатай тілінің өзі бірнеше кезеңге бөлінеді: Әлішер Науаи, Мұхаммед Бабыр кезеңі – ең күрделі кезеңі. Шағатай тілінің шарықтау кезеңі, соңғы кезеңі – Шәді Төрелер оқыған уақыт. Абайдың «Ей, йүрәгімнің қуаты фәрзандларым» деп басталатын отыз сегізінші қара сөзі шағатайшаның соңғы кезеңіндегі түріне жатады. Осы мұралардан материал алып, оқулық дайындасақ деген жоспар бар. Мұны сол тілді жетік білетіндер қолға алмаса, сырттан біреу келіп жасап бермейді. Дәстүрлі дін медреседен бастап насихатталса жастардың көкейіне тез қонады.
Мұсылман елдері ғылымға
бет бұрды
– Қазіргі тағы бір теріс үрдіс – Ислам дінін, жалпы мұсылмандарды ғылымға қарсы қою. Олар жаппай ғылымның дамуына, өркениетке қарсы сияқты көрсетіледі. Кезінде бүкіл ғылымның бастауында мұсылман ойшылдары, даналар тұрды, Еуропаның өзі олардан ғылымды үйренді емес пе. Қасиетті Құранды алғаш түсірген кезде Пайғамбарымызға (с.ғ.с.) «Оқы» деген бұйрық берілді делінген. «Қытайға барсаң да білім ізде» деген тағы бар. Исламда ғылым мен білімнің маңызы қандай?
– Иә, алғашқы түскен аят оқы деп басталған. «Құран» деген сөздің түбірінің өзі «оқу». Барлығы оқу, білім, ізденістен шығады. Бүгінде біздің ғылым деп жүргендеріміздің негізі Ислам әлемінде қаланған. Екі үлкен өркениет бар: Омейядтар және Аббасидтер кезеңіндегі өркениет. Халиф Харун Рашид заманы, атақты ғұламалардың шығатын кезеңі, ғылым-білімге еркін жол ашылған, том-том кітаптар жазылған заман. «Бірақ неге кейінгі үш ғасыр бойы Ислам әлемі ұйықтап қалды?» деген сауал саясаттанушыларды, дінтанушыларды, шығыстанушыларды әрдайым мазалайтыны рас. Бұл кезде бұрынғыдай серпін болмады. Ғылым-білімнің кенжелеп қалуының бірнеше себебі бар: батыс экспансиясының басталуы, билікке талас, мұсылмандардың өзі де дінді дұрыс тәпсірлемеуі, түсіндіре алмауы, т.б. Пессимистік сарындағы батыни ілімдер (ішкі дүниеге беріліп, сыртқы әлемнен оқшаулану) етек алды, «Құдайдың жазғаны», «Құдай басқа салғанын көреміз» деген пікірлер үстемдік құрып, ғылыми ізденістерге аз көңіл бөлінді. Крест жорықтарының зардабы да болды.
Дінді дұрыс түсінбеу, тек құлшылық деңгейінде ғана қабылдайтын адамдар қазір де кездеседі. Дін деген тек құлшылық қана емес, дін деген мәдениет, сосын өркениет, ал өркениетке алып келетін дүние – ғылым. Атақты математик Асқар Жұмаділдаев ағамыз айтып жүргендей, алғашқы академиялардың негізі мұсылман елдерінде қаланған – «Дәр ул-улумдардан» бастау алады. Жетпіс жыл бойы коммунистік қоғамда өмір сүру және басқа себептердің салдарынан дінді ғылыми негіздеу бізде де кенже қалып қойды. Дін үгіт-насихат сипатында ғана қалса, ол белгілі бір деңгейде догмаға әкеп соғады. Біз қазір соның зардабын шегіп жүрміз. Қоғамда дінге қарсы теріс пікірлер пайда болуының бір себебі дінді дұрыс жеткізбеу, зерделемеуден келіп шығады. Бұл тек бізде емес, бүкіл ислам әлеміне тән үрдіс. Сол себепті бұл елдер өндіруші емес, тек тұтынушы болып қалды.
Үш ғасыр бойы христиандықты ұстанатын батыс елдері озық даму деңгейіне шығып, әлемде үстемдік ете бастаса, соңғы кезде ислам әлемінде де қозғалыс байқалады. Қазір мұсылман мемлекеттерінде ғылымға талпыныс өте жақсы, бәлкім алдағы ғасырда ғылым ислам әлеміне оралатын болар. Жаңаша көзқарас, жаңаша пайымдарға жол ашу арқылы исламды догмалық құрсаудан алып шығып, ғылым дәрежесіне көтеру жөнінде сөз болып жатыр. Біздің елімізде де ғылыми-зерттеу институттары көптеп ашылуы қажет. Соның бір үлгісі – біздің институт. Басында гуманитарлық ғылымдармен ынтымақтастықта жұмыс істесек, келе-келе басқа салалармен де бірлесіп жұмыс атқаратын боламыз, бұйыртса.
Ең бірінші міндетіміз – шытынаған рухани кеңістігімізді қалпына келтіру. Сонда даму басталады.
– Қазіргі заманда әлемдік деңгейдегі ислам ойшылдары бар ма?
– Әлемдік деңгейде еңбек жазып жатқан ғалымдар бар, әрине. Мынаны ескеру керек: әлемде 22 араб елі бар, сосын араб еместер – ажам елдері бар. Бәрі де мұсылман. Бірақ әр елдің ғылыми әлеуеті әртүрлі. Мәселен мұсылман түркі елдерінен шыққан кейбір ойшылдардың еңбегіне батыс ғалымдары да сілтеме жасап, жоғары баға беріп жатады. Бірақ та насихаты аз болғандықтан да, көп таныла бермейді.
– Қазақ жерінен, Қожа Ахмет Ясауи, Сүлеймен Бақырғани сияқты данышпандар туған құнарлы топырақтан әлемдік деңгейдегі ислам ойшылдары қашан шығады?
– Ондай күн де туады. Кейде рухани тізбек үзіліп қалған соң қайта жандану ұзаққа созылады. Мысалы кеңестік бұғаудан босаған 1990 жылдары халықтың дінге деген ықыласы қатты оянды, бейсенбі-жұма күні шелпегін пісіріп, құранын бағыштап, ораза ұстаған ел көбейді, мешіттер адамға толды. Қазір біздің жастардың ғылымға деген ықыласы жақсы, құлшыныс бар. Тек олардың бір кемшілігі – діни құндылықты тарихи негіздерімізбен байланыстыра алмайды. Әйтсе де оның да орны толатыны анық. Мысалы 2000-2010 жылдары жазылған еңбектер арабша, түрікше кітаптардың көшірмесі сияқты болатын, ал қазір теологтар өзіндік ғылыми тұжырым жасауға мән бере бастады.
Бізден де белгілі фақиһтардың, яғни шариғат білгірлерінің, сондай-ақ, Құранды жатқа білетін қарилардың көптеп шығатыны анық және ол уақыт еншісінде. Кез келген нәрсе бірден даңғыл жолға түсіп кете қоймайды. Салыстыратын болсақ, ислам діні алғаш келген уақыттан кейін бізде үш ғасыр үнсіздік болған. 751 жылы мұсылмандықты қабылдадық десек, ең алғашқы түрік тіліндегі әдеби шығарма – Жүсіп Баласағұнның 1050 жылдары жазылған «Құтты білігі». Арада 300 жыл жатыр, бұны біз әдеби ақтаңдақ ғасыры дейміз. Ислам өркениеттің, білім мен ғылымның діні бола тұра, неге үш ғасыр бойы әдебиетте, мәдениетте өзінің жемісін бермеді? Сөйтсек ондай үнсіздік басқа елдерде де болған екен. Айталық, Иранда исламды қабылдағаннан кейін 200 жыл бойына өз тілдерінде шығарма жазылмаған. Бұның себебі мынада: дін деген тек сенім емес, ол мәдениет, өркениет, құндылық дедік. Адам немесе халық бір діннен екінші дінге ауыспақ тұрмақ, бір қоғамнан екінші қоғамға өткенде санада деформация болады. 1990 жылдары социализмнен бірден капитализмге өткенде қаламгерлеріміздің өзі есеңгіреп қалды емес пе, қаншама адам ғылымнан кетті… Елімізде өтпелі кезең болған 1990-2000 жыл арасында қандай керемет шығарма жазылды, қандай ғылыми жаңалық ашылды – жауап беру қиын.
Ал дін деген адамның бүкіл дүниетанымын, көзқарасын, ұстанымын түбегейлі өзгертіп жіберетін дүние. Санадағы сұрақтардың жауабы табылуы үшін біраз уақыт керек. Заңдылық бойынша, баба – дінді қабылдаушы, ата сол дінге енеді, бала сол дінмен тұтастана бастайды, немере-шөпшек, туажаттың тұсында ғана ол жемісін береді. Әрине, Имам Бұхари сияқты бірден жеміс бергендер де бар, бірақ ол өз еңбегін арабша жазды. Сол секілді әкесі қазір намазға жығылса, баласы медресе көрді, немере-шөбере рухани өнім туғызуы әбден мүмкін.
Елімізде өзіндік ойлау жүйесі қалыптасқан, ешкімді қайталамайтын, ғылыми тұжырым жасай алатын жастар бар. Ғылымда ең маңыздысы да осы – ғылыми тұжырым жасау.
Билік те қазір руханиятқа назар аудара бастады, үкіметтік деңгейде түрлі іс-шаралар атқарылып жатыр. Бұның бәрі бұрынғы негізімізге қайтудың бастамасы. Негізімізге қайтпайынша түрлі жамағатқа жем болғанымыз жем болған.
– Ойшылдар демекші, әйгілі әл-Фараби бабамыздың діни трактаттары бар екенін білеміз, осы еңбектер барынша насихатталмай жатқан сияқты. Жоба-жоспарларларыңызда Фараби мұрасын зерделеу жағы қамтылған ба?
– Әрине. Осы тұста айта кетерім, біз «Рухани мұра» жобасы арқылы бірінші кезекте өз тілімізде жазылған дүниелерге назар аударамыз. Себебі дәстүрлі ислам дегеніміз халықтың өз тілінде жазылған дүниелер болып есептеледі.
Кейде дәстүрлі исламды халықтық ислам деп те атайды, яғни тұрмыстық, халық күнделікті тұтынатын ислам. Ал о дүниедегі жұмақ-тозақ Алланың құзырындағы мәселе. Қазір қоғамда діни фобияның пайда болуына уағызшылардың да қатысы бар. Олардың көпшілігі о дүниені көбірек айтып, тозақпен қорқытады, баланы кәмпитпен алдау сияқты хор қыздарымен қуантады. Жалпы дінді насихаттаудың екі түрі бар: бірінші – тозақтың азабымен қорқыту, қияметтен қорқу, жұмақпен сүйіншілеу. Екіншісі – Аллаға ғашық болу. Шын мәнінде бұл Ясаиудің жолы – жүректі Аллаға байлау. Ол «Һәрнә қылсаң ғашық қылғын, Пәруардигар», яғни «Ей Алла, не қылсаң да Өзіңе ғашық ет!» дейді, Алланы махаббатпен, ғашықтықпен тану деген сол. «Махаббатпен жаратқан адамзатты, сен де сүй ол Алланы жаннан тәтті» дейді Абай. Біз осы жолды таңдауымыз керек.
Әл-Фараби еңбектерін шығару жоспарда бар. Кейде әл-Фараби еңбектерін дұрыс тәпсірлеу жасамау байқалады, әсіресе әлеуметтік желіде өздерін философ атайтындар әл-Фарабиді батыстың, орыстың пікірі негізінде талдап жеткізгісі келеді. Бұл бұрмалауға әкеп соғады. Ғұлама ғалым Ақжан Машанидің жазғаны бойынша, 1970 жылдары әл-Фарабидің мерейтойын кеңестік деңгейде атап өтуге қатысты Мәскеуде бір жиын болады, сонда өзбектер «ғалымды бізге беріңіздер, оны нағыз атеист етіп шығарамыз» деген ұсыныс айтыпты. Сонда Ақжан атамыз «Жоқ, олай болмайды. Әл-Фарабидің есімі мен еңбегі исламмен тікелей байланысты» деп кесімді пікір айтқан екен. Міне сол 50-60 жыл бұрынғы көзқараспен әл-Фарабиді «діндар болмаған, намаз оқымаған» дейтіндер қазір де бар. Мүлде олай емес, соңғы зерттеулерде әл-Фарабидің Ұлы дұғасы табылып, баспасөзде жарияланды. Ғұлама бабамыз «Дұға ул-Азим» атты еңбегінде Жаратушы Алла Тағалаға деген шексіз сенімі мен ықыласын терең де шынайы сырмен жеткізеді.
Сосын Бирунидің арабтар туралы бір сөзін келтіретіндер бар, негізінде ол жерде басқа мәселені айтқан. Бируниден бастап, Ғұмар Қарашқа дейінгі ойшыл-ғалымдардың да еңбектері зерделеніп, зерттелуі қажет.
– Ғұмар Қараш ислам ойшылдарының қатарына жата ма?
– Шынын айтқанда біз кейде алашшылдарды тым идеалдандырып жіберетініміз ақиқат. Халықшыл болуың үшін тек алашшыл болу керек деген түсінік қалыптасып келеді. Әрине, шектен тыс идеалдандыру уақытша жемісін беруі мүмкін, бірақ зардабы ерте ме кеш пе шығады. Жалпы ХХ ғасыр басында қазақ даласында төрт платформа болды: қадімшілдер, жәдидшілдер, одан кейін түркішілдер мен алашшылдар. Сол замандағы оқығандарымыздың бәрі осы төрт платформаның бірін ұстанды. Төрт топтың да жетістігі мен кемшілігі бар. Ғұмар Қараш та сол кезеңнің тумасы, ол жаңаша ойлауға тырысты. Оның «Бәдел қажылық» атты кітабы шыққаннан кейін көп ұзамай оған қарсы еңбек жазылған. Біз екі кітапты да шығарсақ деп отырмыз. Сол арқылы пікір алуандығын көрсеткіміз келеді. Қоғамда түрлі көзқарас болуы заңды құбылыс. Ғылыми басылым болғандықтан бұл еңбектерге түсіндірме беріледі. Шын мәнісінде қадімшілердің өз жетістігі болды, біздің руханиятымыздың негізгі бөлігі ғасырлар бойына жалғасып жатқан сол қадімшілік негізінде қаланған, қалғаны жәдидшілдердің, түрікшілдер мен алаштықтардың еншісінде. Әрине олардың арасында пікір қайшылығы болды, арасында айтысып-тартысты. Саяси аренаға большевиктер келгенде осы алауыздықты жақсы пайдаланды, өзара ауызбірлігі жоқ төрт бағытты да жойып тынды: қадімшілерді қожа-молда деп атты, жәдидшілер мен түрікшілдерді пантюркист деп жер аударды, алашшылдарды жапонның тыңшысы деп қудалады, соңында бәрінің де көзін жойды.
– Төрәлі Еділбайұлы, өзіңіз айтып өткендей, қазір имамдардың уағызына көпшіліктің көңілі толмайтыны рас. Олардың кейбірі қазақы әдет-ғұрыпты жоққа шығаратыны да байқалады. Ислам ғылыми-зерттеу институты шығарған еңбектер имамдарға жеткізіле ме, олар осы біліммен қарулана ма?
– Діни басқарма аясында құрылған Ислам ғылыми институты не береді деп қоғам бізден көп дүние күтіп отыр. Биыл Рамазан айында Алматыда Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлының атынан берілген ауызашарда екі кітабымызды оқырман назарына ұсындық. Енді сол жарыққа шығарған дүниелерімізді жер-жерге жеткізсек деп отырмыз. Қазір мінберден тек қана Араб түбегінен не Таяу шығыстан шыққан ғалымдардың насихатын айта берудің қоғамда қабылданбайтынына имамдардың да көзі жетті. Қазақ қоғамына «пәлен сахаба айтты» дегеннен гөрі Шәкәрімнің, Абайдың, Мәулекейдің, Ақыттың сөзін айтсаң өтеді. Қазірдің өзінде бізге хабарласып, кітап сұратып жатқандар бар. Биыл жарыққа шығатын біраз кітапты іріктеп қойдық. Барлығын академиялық басылым түрінде береміз, оның ішінде Ясауидің «Даналық хикметтері» бар. Баспадан шығысымен бірден медреселерге, мешіттерге, имамдардың білімін жетілдіру институтына таратсақ дейміз. Медресе қабырғасында ұлттық құндылықпен сусындап шыққан шәкірт жамағаттың алдына барғанда дәстүрлі рухани құндылықтар туралы сөз қозғайтын болады.
Жақында өткен Ұлттық құрылтай қарсаңында дінтанушы Қайрат Жолдыбай бауырымыз діни кітаптардың барлық дүкендерде сатылу мәселесін көтерді. Таза діни еңбектерге тосырқай қарау расымен де бар. Біз шығаратын кітаптар дек дін емес, әдеби-мәдени мұра ғой, оларды қоғамға жеткізу жағында қиындық болмайды деп ойлаймыз.
Жошы ұлысы кезінде Құран түркі тіліне аударылған
– Біздің Орталық ғылыми кітапханадағы және Ұлттық кітапханадағы сирек кітаптар мен қолжазбалар қорында көне «Құран» кітаптары бар. Олардың құндылығы неде?
– Көне кітаптарды құнды мұра деп есептеудің өз шарттары бар. Біз жуырда Ұлттық кітапханамен меморандум жасап, құнды кітаптарды бірлесіп зерттеу жөнінде келісімге келдік. Тарихта араб жазуы уақыт өткен сайын түрленіп, дамып отырған. Ең алғашқы «Құран» кітаптары куфа жазуымен жазылған, нүкте, хәракаттары жоқ, оны арнайы маман болмаса кез келген адам оқи алмайды. Куфадан кейін сулс шықты, ХІІІ – ХІV ғасырларда насх шыққан, сосын тағлиқ пайда болды. Тағы басқа бірнеше жазу түрі бар. Мамандар, қолжазбаның жазуына, қарпіне қарап қай ғасырға тән екенін анықтайды. Әр ғасырдың өзіне тән каллиграфиясы, хұснихаты бар. Ең көнелері куфа жазуында. Алғашқы Құранды «Әзірет Оспан құраны» деп қастерлейді. Хазірет Оспан заманында ислам әлемі түрлі көзқарасқа бөлінбей, бір ғана Құранмен жүрсін деген мақсатпен әлемнің төрт бұрышына арнайы көшіріліп жіберілген. Мұсылман елдерінде арнайы музейлерде бірнеше хұснихатта көшірілген үлгілері бар. Орта ғасырларда көшірілген көне Құрандардың кейбірі жекелеген адамдардың қолында да кездеседі. Біздің Ұлттық кітапханамыздың қоры бай. Онда бірнеше Құран сақтаулы. Солардың жеке паспортын жасау маңызды, Одан бөлек руханиятымызға қажетті көне кітаптар мен ескі қолжазбалар да жетерлік. Оларды зерттеу, қазақ, араб, ағылшын тілдерінде сипаттамасын жазып, альбом түрінде баспадан шығару, сол арқылы әлемдік деңгейде насихаттау қажет.
– Осы уақытқа дейін мұндай жұмыс жүргізілмеген бе?
– Бұның бәрі маманға келіп тіреледі. Бұған дейін араб, шағатай, түрік, парсы тіліндегі кітаптардың каталогы жасалды ғой, сол сияқты ендігі кезек Құран кітаптарына келді. Біз өз тарапымыздан көмектесуге дайынбыз. Егер ол мұраның ішінде атақты хандарымыздың, тұлғалардың Құран кітабы табылса, ол қоғамды дүр сілкіндіретін оқиға болары сөзсіз. Жалпы Құран алғаш біздің тілімізге Қарахандықтар кезеңінде аударылған, алғашқы тәпсірі жасалған. Сенат депутаты, белгілі қоғам қайраткері Дархан Қыдырәлі Халықаралық түркі академиясын басқарған кезде сол дәуірге тиесілі Құранның көшірмесін елге алып келіп, қайта жариялады. Алғашқы Құран тәпсірі де сол кезде жасалған. Бұл туралы шығыстанушы А.К.Боровковтың «Лексика среднеазиатского тефсира ХІІ-ХІІІ вв.» деген еңбегі бар. Қазіргі қазақ тіліне Құранды ең алғаш Халифа Алтай, Рәтбек қажы аударды дегенімізбен де, Жошы ұлысында Құран біздің қыпшақ диалектісіне жақын түркі әдеби тілінде үш рет аударылған. Соның екі нұсқасына қол жеткіздік.
– Олардың түпнұсқасы қайда сақтаулы?
– Иран, Түркия сияқты елдерде. Жошы ұлысының тұсында қыпшақ диалектісіне жақын түркі әдеби тіліне аударылған үш Құран тәржімасы бар дегенімізбен, одан да көп болуы ықтимал. Қазақ хандығы тұсында хандарға арнап көшірілген Құран кітаптары да болуы әбден мүмкін. Бұрын арнайы ешкім зерттемеген ғой. Соңғы қазақ ханы Кенесарының Құраны табылғаны сияқты, Есім ханның да, Қасым ханның да өзі оқыған Құраны бүгінде біреудің жеке коллекциясында, әлде кітапханаларда сақталуы ғажап емес. Қолда бар Құран кітаптарының өзін жинақтап, арнайы альбомдар шығарсақ қандай ғанибет.
Сөз орайы келгенде айта кетейік, бүгінде біз оқып жүрген Құран кітаптарымыздың дені араб елдерінен, Түркиядан әкелінеді. Біз 1990-жылдары Қазан баспасынан шыққан Құранды оқығанбыз, онда хәракаттар тайға таңба басқандай, барлық белгілер анық көрінетін. Жуырда Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы енді Құран кітаптарын Қазақстанда басу ісіне көңіл бөліп, өзімізге тән баспаны қайта жандандыру жағын атап өтті. Бұйыртса, алдағы уақытта елімізде басылған Құран кітабы да сөрелерімізден орын алып, рухани қажеттілігімізді өтейтін болады.
– Өз баспаханаларымыздан Құран кітабын басып шығарудың маңызы неде?
– Бұрын Құран оқудың Орта Азиялық стилі деген болған. Әріптерді қалай оқу керек, қай жерде тоқтайды, қай жерде созады, арнайы таңбамен бәрі көрсетіледі. Мәселен біз өткен жылы көшірмесін алып келген Өзбек ханның Құранының ерекшелігі – осы үлгіде көшірілуінде. Егер қасиетті кітабымыз елімізде басылса, жаңағыдай ерекшеліктер ескерілетін болады. Еліміздегі мұсылман жамағаты сол Құран арқылы рухани сусындайтын болады. Себебі араб елдерінде басылған кітаптардың хұснихаты қарапайым адамдар үшін күрделі соғады, оқуда аздап қиналады. Сондықтан да әр әрпі мен хәракаты анық берілген басылымдарға деген қажеттілік туындайды.
Сондай-ақ Хазірет мүфти көзі нашар көретін адамдарға арнап брайль қарпімен Құран кітабын шығару жағын да атап өтті. Міне мүфтияттың осындай жаңалықтары бар. Сондай-ақ, биыл Қазақ хандығының 560 жылдығына орай арнайы ұжымдық жұмысты шығарсақ деп отырмыз. Ондағы мақсат сол тұстағы рухани кеңістікті ашып көрсетсек дейміз. Ислам энциклопедиясының 2-3 томдарын да биыл шығару жоспарымызда бар.
– Өзіңіз айтқандай, атқарылған жұмыстың нәтижесін қоғамға жеткізу деген бар. Қазір жаңа технологиялар заманы, электронды ресурстар арқылы да ақпарат таратылады. Ендеше институттың сайты қашан ашылады, әлеуметтік желілерде парақшасы бар ма?
– Facebook, Instagram сияқты әлеуметтік желілерде институт парақшасын ашып, жаңалықтарды салып отырмыз. Сайт та қосылудың алдында тұр. YouTube арна ашып, танымдық, ағартушылық бағытта ақпарат беріп отырсақ деген ойымыз бар. Халыққа айтатын, жеткізетін дүниеміз баршылық. Институт құрылғалы бергі алғашқы сұхбатымызды «Ақиқат» журналының оқырмандарына беріп отырмыз. Рухани өнімдерді елге жеткізу – біздің жұмыстың бір бағыты.
– Әңгімеңізге рахмет, Төрәлі Еділбайұлы. Халқымыздың әдет-ғұрпымен үйлескен ислам құндылықтарына бойлай берейік. Институт қызметіне табыс тілейміз.
